Parias300'In het begin van de eenentwintigste eeuw ziet het ernaar uit dat de onmacht van de regeringen van de ontwikkelde landen (of noem het de onwil of terughoudendheid van de heersende klassen onder invloed van het neoliberalisme) om de sociale en ruimtelijke opeenstapeling van economische tegenslagen, de sociale ontbinding en de culturele achterstand in de verkrottende arbeiders- en/of etnoraciale wijken van de steeds dualer wordende metropool tegen te houden, zal zorgen voor blijvende vervreemding tussen burgers en chronische onrust die het burgerschap zwaar op de proef zullen stellen (...)

 Om echt een verschil te maken zal het overheidsbeleid dat de nieuwe marginaliteit bestrijdt zich niet alleen moeten richten op loonarbeid, maar moet het zich begeven in de richting van de institutionalisering van een bestaansrecht buiten het kader van de markt door een variant van het 'basisinkomen', p.16

Wacquant legt in Paria's van de stad de wortels bloot van datgene wat hij 'de nieuwe marginaliteit' noemt. Zonder moralistisch te zijn – of zelfs maar te lijken - weet hij haarfijn zijn eigen verontwaardiging (die slechts af en toe blijkt, maar juist daardoor zo krachtig is) met feiten en handelingsperspectieven te onderbouwen. Paria's van de stad is geen boek dat je zomaar of gemakkelijk naast je neer legt. Noch is binnen het kader van een recensie mogelijk volledig recht te doen aan dit belangrijke werk.
Paria's van de stad maakt, tégen het gangbare verhaal van de media in, duidelijk dat het sociale leven in relegatiezones (gestigmatiseerde districten aan de onderkant van het systeem) niet leeg en chaotisch is en haar bewoners niet zonderling en vreemd zijn. Noch is er sprake van veramerikanisering in de arbeiderswijken in Europa of ontstaat een zogenaamde 'underclass', een angstaanjagende groep in het hart van de gesegregeerde Amerikaanse metropolen. Door de algemene mechanismen die relegatiezones produceren en de specifieke vormen die ze aannemen te plaatsen in de historische matrix van klasse, staat en ruimte (eigen aan elke samenleving in een bepaalde tijd), maakt Wacquant duidelijk dat stedelijke marginaliteit niet overal hetzelfde is en niet gevat kan worden in termen als 'morele armoede'.

Sociale uitsluiting

In zekere zin kun je Paria's van de stad opvatten als een werkboek. Dat wordt vooral duidelijk in het laatste en derde deel waarin Wacquant beleidsopties formuleert om de mechanismen van stedelijke polarisering tegen te gaan. Voordat hij hiertoe echter over gaat beschrijft hij in het eerste deel de regressie van het zwarte Amerikaanse getto van gemeenschapsgetto naar hypergetto. Dit hypergetto kenmerkt zich door materieel verval en gevaar in de stadskern, ontvolking, deproletarisering en de ineenstorting van het verenigingsleven. Er is sprake van een asymmetrische koppeling tussen het aftakelende getto en de nationale economische trends. Reden waarom Wacquant opmerkt dat er dringend onderzoek moet worden uitgevoerd naar het overheidsbeleid en de sociale structuren die deze relatie beïnvloeden en de blijvende isolering van het geracialiseerde stedelijke centrum bevorderen. Het gemeenschapsgetto van de jaren 50 is, aldus Wacquant, geïmplodeerd. Er is een duale sociaalruimtelijke structuur voor in de plaats gekomen, die enerzijds bestaat uit een hypergetto met de zwakste delen van het zwarte proletariaat gevangen in het centrum door de ineenstorting van de openbare instellingen, en anderzijds gesegregeerde wijken in de rand die gevormd zijn door de groeiende midden- en hogere klassen van zwarten.

Repressiviteit

Het tweede deel presenteert vervolgens een kader voor een analyse van de structurele overeenkomsten en functionele verschillen tussen het zwarte Amerikaanse getto en de arbeidersbanlieus in Frankrijk. De ontwikkeling in de Franse steden staat daarbij symbool voor de ontwikkelingen in andere grote Europese steden (ook Nederland en België passeren daarbij regelmatig de revue). Wacquant gaat in dat kader in op vier dimensies van het dagelijkse leven in deze relegatiezones: de ervaring van territoriale vernedering en de maatschappelijke kloven die de gewone percepties en relaties vorm geven; criminaliteit en geweld, zowel vermeend als reëel en de rol die officiële instanties en de bureaucratie spelen bij het bevorderen of bestrijden van deze twee fenomenen. Op grond van deze bespreking plaatst Wacquant in het derde deel de stedelijke marginaliteit in een nieuw licht en laat hij zien waarom er geen sprake is van 'gettoïsering' van Europese steden.

Nieuwe marginaliteit

In het derde deel tenslotte presenteert Wacquant de zes eigenschappen van de 'nieuwe marginaliteit'. Het betreft: loonarbeid als vector van sociale instabiliteit en onzekerheid; de functionele loskoppeling van macro-economische trends; territoriale fixatie en stigmatisering;
ruimtelijke vervreemding en de ontbinding van de 'plek'; verlies van hinterland; sociale fragmentatie en symbolische verspintering;
De vragen die deze eigenschappen opwerpen zijn relevant voor het overheidsoptreden omdat het moeilijk is concrete manifestaties van de nieuwe marginaliteit aan te pakken tenzij die onderscheiden kenmerken eerst empirisch geëvalueerd worden. Ook moet – aldus Wacquant - op analytische wijze worden toegelicht hoe deze kenmerken het gemakkelijker maken maatregelen te nemen voor een herstelbeleid of het juist moeilijker, misschien wel onuitvoerbaar of zelfs contraproduktief maken. Zo merkt Wacquant op dat het een waanidee is armoede in de stad duurzaam te bestrijden door mensen weer aan het werk te krijgen. Dit komt doordat de relatie tussen loon en arbeid zelf een bron van ingebouwde economische onzekerheid en sociale instabiliteit is geworden aan de onderkant van de vernieuwde klassenstructuur.

Recht op leven zonder het juk van de markt

Beleidsstrategieën van de overheid hebben geleid tot meer armoede en onzekerheid en een grotere sociaaleconomische ongelijkheid. De Verenigde Staten hebben in dat kader gekozen voor het creëren van meer onzekere laagbetaalde banen in de dienstensector. Een optie die volgens Wacquant vermoedelijk alleen zal leiden tot meer armoede en onzekerheid. Datzelfde geldt ook voor minder staatsinterventie en meer flexwerk. Een doodlopende weg aldus Wacquant. Hij ziet maar één uitvoerbare oplossing: op korte termijn de openbare dienstverlening herstellen en/of uitbreiden zodat er in alle stedelijke gebieden een minimaal rechtvaardig aanbod is van de belangrijkste openbare goederen, ter verlichting van de bittere armoede die is ontstaan door de sociale desinvestering, nadat openbare instellingen zich de laatste twintig jaar hebben teruggetrokken uit de relegatiebuurten; en op lange termijn de verplichting om loonarbeid te verrichten minder stringent maken en de sociale herverdeling bevorderen, zodat (1) het arbeidsaanbod afneemt en (2) het stelsel van strategieën voor de reproductie en mobiliteit van gezinnen aan de onderkant van de dualiserende hiërarchie van klassen en plaatsen opnieuw wordt gestabiliseerd en heropgebouwd.
Beleidsmaatregelen die getroffen worden om de nieuwe marginaliteit tegen te gaan, moeten ingaan tegen de verschuiving in de richting van workfare, waarbij de verplichting van laagbetaalde subwerkgelegenheid een norm voor het burgerschap wordt. Deze maatregelen moeten de loskoppeling van levensonderhoud en werk, van inkomen en betaald werk, en van sociale participatie en participatie in loonarbeid faciliteren. Ze moeten, aldus Wacquant, het 'recht op leven' volledig erkennen en institutionaliseren zónder het juk van de markt.

Loïc Wacquant is professor aan de Universiteit van Californië in Berkeley en onderzoeker aan het Europees Centrum voor Sociologie en Politieke Wetenschappen in Parijs. Hij is een leerling van Pierre Bourdieu.

Loïc Wacquant, Paria's van de stad. Nieuwe marginaliteit in tijden van neoliberalisme verscheen in 2012 bij Uitgeverij EPO. Paria's van de stad is ook op facebook. Bij Uitgeverij EPO verscheen eerder van Loïc Wacquant Straf der armen

De website van Loïc Wacquant is te vinden op: http://www.loicwacquant.net/