LichtenSchaduw300Dit boek schildert de levensverhalen van vijftien vrouwen ergens in Nederland.

Vrouwen die bijna allemaal van elders komen. Zo leefden zij eerder in Suriname, Amerika, Turkije, Iran of Marokko. Openhartig vertellen zij over hun land van geboorte, de relatie met hun ouders, broers, zussen en overige familie, over de redenen waarom zij naar Nederland kwamen en de wijze waarop zij zich (zelf maar ook vaak hun gezin) in Nederland hebben ontwikkeld.

Het boek is het resultaat van een masterclass Levensverhalen, onder leiding van Halleh Ghorashi (zelf afkomstig uit Iran) en Christien Brinkgreve. Voor de moed die zij met dit boek aan de dag hebben gelegd heb ik grote waardering. Zij hebben daarmee binnen een wetenschappelijk discours ruimte geschapen voor het belang van egodocumenten. De levensverhalen van de vrouwen tonen stuk voor stuk dat de begeleiders er in geslaagd zijn een sfeer van openheid en vertrouwen te scheppen, die het voor de vrouwen mogelijk maakte zonder schroom hun levensverhaal aan de anderen te vertellen en op te schrijven. Het resultaat dient mijns inziens dan ook een tweeledig doel. Zij biedt enerzijds aan de wetenschap authentieke egodocumenten voor de bestudering van processen die tot stand kunnen komen bij de transitie van de ene cultuur naar de andere cultuur, in dit geval specifiek bij vrouwen. Anderzijds is de bundel waardevol met het oog op de zoektocht van Nederlanders die beter willen begrijpen welke effecten de ervaringen van emigratie en immigratie kunnen hebben op het leven van vrouwen.

Hoe gewaagd zo'n masterclass levensverhalen is, beschrijven Ghorashi en Brinkgreve in de proloog. Als leidende vragen voor de masterclass hanteerden zij: Hoe ben je geworden wie je bent? Wat waren hierbij belangrijke personen en ervaringen? Waar hoor je bij? En wat zijn hierbij je ijkpunten? Wat zijn de momenten waarop je je thuisloos voelde? En; wat zijn je dromen? De focus ligt niet alleen op wat de vrouwen hebben meegemaakt, maar ook op wat ze in Nederland hebben bereikt. Een vraag die, mijns inziens,  eigenlijk veel te weinig aan de orde komt in discussies en notities over integratie. Hoe belangrijk juist deze vraag naar 'zich thuis voelen' (belonging) is voor de ontwikkeling van deze vrouwen, blijkt uit de levensverhalen in dit boek.

Ghorashi en Brinkgreve kozen voor een dynamische benadering van identiteit waarbij deze niet wordt opgevat als een ding, een vaststaand en afgerond iets, maar als veranderlijk, ambigu en meestal ongrijpbaar. Tegelijkertijd kenmerkt identiteit zich – ondanks het feit dat zij zich aanpast aan nieuwe situaties – door een zekere mate van continuïteit die eenheid aan het leven verleent en betekenissen ontsluit die niet in statistieken te vangen zijn. Ook biedt de invalshoek van levensverhalen de mogelijkheid onverwachtse overeenkomsten te ontdekken, dwars door cultuurverschillen heen. Misschien is het vooral deze ervaring die ik bij het lezen van de bundel opdeed. Ondanks alle – soms ingrijpende verschillen – tussen het leven van deze vrouwen en het mijne, kan ik de keuzes die zij maakten, de vragen die zij zich stelden en de twijfels waarmee zij leefden navolgen. Dat heeft het lezen van deze bundel tot een rijke lees- en leerervaring gemaakt waarvoor ik niet alleen Ghorashi en Brinkgreve, maar vooral de migrantenvrouwen zelf dankbaar ben.

Brinkgreve verwoordt het aldus: Diversiteit en integratie zijn hot items in de maatschappelijke discussie en het beleid. We zien de statistieken waarin achterstelling en achterstand in kaart wordt gebracht, maar we lezen zelden over de betekenis en beleving van deze vraagstukken voor mensen in hun dagelijks leven. Wat betekent het om verschillende achtergronden, culturen en soms strijdige ambities met elkaar te verbinden? Hoe maakt iemand van al die diversiteit in zijn of haar keuzes en smaken een coherent geheel dat je een levensverhaal van jezelf kunt noemen? (...) De verhalen zijn te zien als documenten die ons toegang bieden tot een diversiteit van belevingswerelden in een multiculturele samenleving. Ze gaan over identiteit, over processen van in- en uitsluiting, over bronnen van inspiratie, over de ups en downs in het leven, maar ook en vooral over de verschillende manieren van overleven.'(p. 18-19)

Licht en schaduw. Vijftien vrouwen over leven en overleven [red. Halleh Ghorashi en Christien Brinkgreve] is een uitgave van VU Uitgeverij. Het boek is in beperkte oplage nog leverbaar. Het is echter te bestellen als digitale publicatie, onder ISBN 9789086595280