Als coördinator van Alpha-cursus in gevangenissen krijgt Martin Liefhebber te maken met mensen voor wie stilstaan bij geloof tegelijkertijd de vraag naar schuld en vergeving met zich mee kan brengen. Reflectie op wat geloven inhoudt opent dan ook de ruimte om na te denken over de betekenis van verzoening en vergeving. 

Alpha-cursus ontwikkelde een aangepaste versie van deze cursus voor gedetineerden. Martin Liefhebber is coördinator van Alpha-Cursus Nederland in gevangenissen. In een gesprek vertelt hij over Alpha-cursus. Het initiatief kwam overwaaien uit een Anglicaanse kerk in Engeland. Zoekend naar mogelijkheden om over het geloof te spreken ging, Jan Bakker, naar Engeland om kennis te maken met deze nieuwe methode van geloofsoverdracht. Hij is nu alweer 10 jaar coördinator van Alpha-cursus Nederland.

Alpha-cursus slaat aan in Nederland. Inmiddels hebben protestanten en katholieken ontdekt dat het een goede methode van geloofsoverdracht is. De cursus sluit aan bij relaties en brengt je dicht bij de kern van het geloof. De cursus vertrekt bij de dingen waar de kerken het onderling over eens zijn, dat maakt het gelijk ook tot materiaal dat in het kader van de oecumene kan worden toegepast. Het idee achter de Alpha-cursus is dat mensen een buurman, een collega of een familielid uitnodigingen om een keer mee te komen naar de cursus. De sfeer op zo'n avond is vrijblijvend, niet opdringerig. Dat karakter wordt onderstreept door de manier waarop de cursus is opgebouwd en waarop de avond wordt vormgegeven. Eerst eet men gezamenlijk, er wordt iets gezongen en daarna wordt de avond ingeleid en gaan mensen in kleine groepjes met elkaar in gesprek over het onderwerp van die avond. In die kleine groepjes is ruimte voor vragen en omdat de groepen klein zijn voelen mensen zich veilig om dingen te zeggen die ze anders moeilijk ter sprake brengen. In die kleine groepjes worden relaties tussen mensen verdiept en kan er iets van geborgenheid ervaren worden. Je ziet mensen tijdens zo'n cursus wezenlijk veranderen. Ook voor mensen die nog actief bij de kerk betrokken zijn zie je dat de Alpha-cursus een manier kan zijn om het eigen geloof te verdiepen. Er komen dan ook niet alleen 'buitenstaanders', de verhouding is zo ongeveer fifty-fifty.

Organisatie

Op organisatorisch niveau wordt zorgvuldig gekeken hoe de groepen worden samengesteld. Ik heb zelf ooit eerst de cursus gedaan maar daarna werd ik gevraagd om zelf mede de leiding van cursussen op mij te nemen, zoals dat gebruikelijk is bij Alpha. Ik ben geen professional, maar doe het vanuit mijn geloof. Landelijk zijn er in gemeenten en parochies al vele Alpha-werkgroepen, dat zijn groepen vrijwilligers die de Alpha-cursus geven. Zo'n lokale cursus wordt aangemeld bij Alpha-cursus Nederland, daar krijgen de lokale groepen ook het materiaal voor de cursus van. In Houten is bijvoorbeeld ook zo'n groep. Zij verzorgen twee keer per jaar een cursus voor volwassenen en twee keer voor jongeren. Vrijwilligers die de cursus geven krijgen eerst een training op landelijk niveau. In de cursus wordt aandacht besteedt aan de rol van het kruis, de opstanding en de uitstorting van de heilige Geest. Verlossing staat in de hele cursus centraal, maar ook aspecten als gebed en de betekenis van de kerk komen aan bod. Door de hele cursus heen staat de vraag centraal hoe geloof je leven kan veranderen. Vanaf het begin zijn we in Nederland beducht geweest voor al te nadrukkelijke evangelisatie tendensen. De Alpha-cursus wil niet opdringerig zijn, niet overtuigend, maar juist een open gesprek aangaan over wat geloof in het leven van mensen kan betekenen. We hebben daarom ook wel in het verleden vrijwilligers die niet bij deze invalshoek aansloten moeten afwijzen. Inmiddels heeft Alpha-cursus een goede naam. In het begin werd de cursus nog wel als vrij protestants ervaren, daar is ze in Nederland ook uit voortgekomen, maar inmiddels heeft de cursus ook binnen de katholieke kerk wortel geschoten.

Naar de gevangenis

gevangenisOp de vraag hoe Martin Liefhebber met de Alpha-cursus in de gevangenis terecht kwam vertelt hij: Vanuit de gevangenis in Nieuwegein kwam er een oproep om vrijwilliger te worden in de kerk van de gevangenis en een luisterend oor te bieden voor de gevangenen. Dat is nu vijf jaar geleden. Inmiddels hebben we de Alpha-cursus in die vijf jaar tijd al zo'n 15 tot 20 keer gegeven in gevangenissen. De eerste cursus hebben we in een gevangenis in de Bijlmer gegeven. In Engeland worden deze cursussen in 90% van de gevangenissen gegeven. We zijn toen ook maar eens een conferentie in Engeland gaan volgen, om te leren van hun ervaringen. In de afgelopen jaren is duidelijk geworden dat de Alpha-cursus bijdraagt aan de terugkeer van gedetineerden in de maatschappij en het doorbreken van de vicieuze cirkel waar velen van hen in terecht gekomen zijn.

Samenwerking

De Alpha-cursus wordt altijd gegeven in nauwe samenwerking met de geestelijk verzorgers in gevangenissen. Het is geen losstaand gebeuren, maar is ingebed in de geestelijke zorg van de gevangenis zelf. De geestelijk verzorgers zelf zijn dan ook de initiatiefnemers en de verantwoordelijke van de cursus binnen een gevangenis. Nu de Alpha-cursus en de resultaten ervan bekender worden, zie je dat steeds meer geestelijk verzorgers in gevangenissen het initiatief nemen tot zo'n cursus. Maar dan is het nog niet gemakkelijk om zo'n cursus ook daadwerkelijk op gang te brengen in een gevangenis, gezien de situatie moet er eerst aan allerlei regels voldaan zijn, voordat een cursus ook van start kan gaan

Aangepast

De opzet van de cursus is in gevangenissen iets anders dan in gemeenten en parochies. Er bestaat onder gedetineerden in veel gevallen minder voorkennis. Dat maakt een aanpassing in sommige opzichten noodzakelijk. Een vrijwilliger, tevens theoloog, heeft zich hier onlangs over gebogen. Zo zit er nu bijvoorbeeld meer uitgeschreven Bijbelkennis in en meer visueel materiaal. Daarnaast is er rekening gehouden met het feit dat de spanningsboog van gedetineerden korter is, het is moeilijker om lange tijd de concentratie vast te houden. De werkvormen zijn daarop aangepast. Verder merk je dat de manier waarop gedetineerden aan de cursus deelnemen anders is dan binnen de context van een gemeente. De ernst van de situatie waarin gedetineerden zich bevinden weegt mee in de manier waarop zij aan de cursus deelnemen. Velen zijn zich bewust van hun vergrijp, van de gevolgen daarvan voor zichzelf en anderen. Zij zoeken naar wegen om om te gaan met een schuldvraag. Dan maak je minder snel een grapje dan in een gemeente of een parochie.

Nazorg

We hebben verder gemerkt dat gedetineerden het erg waarderen dat voor hen speciaal zo'n cursus wordt georganiseerd. Ook het feit dat vrijwilligers voor ze koken en hun vrije tijd daarvoor inzetten wordt erg gewaardeerd. Tegelijkertijd hebben we geleerd dat het wantrouwen onder gedetineerden groot is, het is daarom heel belangrijk om veel zorg te besteden aan de samenstelling van de groepen. Wanneer dat lukt zie je dat er een grote openheid kan ontstaan en het zelfs makkelijker kan zijn om met elkaar in gesprek te komen. De situatie zelf waarin gedetineerden verkeren roept vragen op, die vragen raken in veel gevallen aan de kern van het leven. Voor de geestelijk verzorgers is dan ook een belangrijke taak weggelegd om na zo'n cursus van 10 bijeenkomsten, waarin veel gedeeld wordt, veel nazorg te besteden aan de deelnemers. We weten uit ervaring dat bekering in zo'n korte periode weinig voorkomt, maar we zien wel dat gedetineerden die hebben deelgenomen aan een Alpha-cursus regelmatig de weg vinden naar de zogenaamde 'Kerken met Stip'. Dit zijn kerkgemeenschappen die expliciet hebben laten weten dat zij een gastvrije gemeenschap willen bieden aan mensen die uit de gevangenis terugkeren in de maatschappij. Een belangrijk onderdeel van de Alpha-cursus in de gevangenis is dan ook de gedetineerden inlichten over deze 'Kerken met Stip' en indien mogelijk al voordat zij uit de gevangenis worden ontslagen contact te leggen tussen een gedetineerde en zo'n Kerk met Stip. In Engeland zie je dat gedetineerden bij de poort van de gevangenis worden opgevangen door een vertegenwoordiger van zo'n 'Kerk met Stip', in Nederland zijn we nog niet zover. Toch is dat belangrijk, want vaak weten gedetineerden na hun ontslag niet goed waarheen te gaan, ze komen dan toch weer vaak in hun oude vertrouwde circuit terecht. Het is dan gemakkelijk weer terug te vallen met alle risico's van dien.

God vergeef me

Gevraagd naar zijn mooiste ervaring in het Alpha-werk vertelt Martin: Er zijn eigenlijk heel veel mooie ervaringen geweest, maar dan moet ik toch denken aan die man die een moord op zijn geweten had en op zijn arm de woorden "God vergeef me" had laten graveren. Hij vertelde dat hij in de Alpha-cursus geleerd had wat die woorden werkelijk betekenen. Dat heeft diepe indruk op me gemaakt. Maar ook wanneer ik beren van kerels in de sportzaal van de gevangenis bezig zie en in de Alpha-cursus merk dat het toch allemaal hele gewone mensen zijn zoals jij en ik. En wat me iedere keer weer ontroerd is dat gedetineerden in hun vrije tijd komen deelnemen aan de cursus, er zelfs vaak meer aanmeldingen zijn dan dat we mensen kunnen plaatsen. Van de schaarse tijd die ze voor zichzelf hebben kiezen ze ervoor om aan de cursus mee te doen. Dat op zichzelf is al een wonder. We zijn helaas beperkt in de mogelijkheden, het aantal deelnemers dat aan de cursus kan deelnemen is afhankelijk van het aantal bewakers dat tijdens zo'n cursus kan worden ingezet. Iets wat me dan weer geschokt heeft, ook dat komt voor, is dat een jongen van 20 nadat hij de cursus had gedaan, op de vraag wat hij wilde gaan doen nadat hij uit de gevangenis was ontslagen, vertelde dat hij samen met zijn vader een bordeel wilde gaan opzetten. Dat kan ik dan niet volgen.

Laagdrempelig

Op mijn vraag wat Alpha kan bijdragen aan kerk-zijn in Nederland zegt Martin: Je ziet enerzijds een grote groei in Alpha-cursussen. Kennelijk is de formule succesvol, anderzijds zie je geen groei in kerkelijke binding. Alpha lijkt een soort tussenvorm te zijn. We moeten ons nu expliciet de vraag gaan stellen hoe kerken deze mensen een plek kunnen geven binnen hun gemeenschap. Alpha is laagdrempelig, gezellig, geborgen. Hoe gaan we deze mensen opvangen in de kerkgemeenschappen. Er worden nu wel in sommige plaatsen Alpha-diensten gehouden in combinatie met gespreksgroepen. Dat zou een vorm kunnen zijn. Er lopen zoveel mensen met een gat in hun hart rond, er zijn zoveel mensen op zoek. Er is zoveel te doen.

Website van Alpha-cursus