Van Iperen, predikant in het Zeeuwse Veere, doctor in de filosofie en lid van vooraanstaande genootschappen werd en dat tot zijn eigen verbittering nooit benoemd tot hoogleraar. De uitlatingen van van Iperen doen vermoeden dat hij niet zomaar te rubriceren valt onder een bepaalde categorie predikanten: traditioneel, conservatief, liberaal, verlicht.

Ze voldoen in zijn geval niet of nauwelijks zoals evenmin voor andere achttiende-eeuwse collegas. Deze predikanten tonen aan dat een dergelijke rubricering veel te grofmazig is. Het is daarom belangrijk oog te hebben voor de eigenheid en verscheidenheid van denkers en geleerden uit die tijd.

Dit proefschrift behelst een poging zon predikant uit de achttiende eeuw te waarderen op zijn eigenheid en verscheidenheid. Dit omdat een uitvoerige studie van een gewone gemeentepredikant van een bepaalde signatuur ten tijde van de Verlichting dienstig kan zijn om scherper te krijgen hoe in Nederland werd omgegaan met het gedachtegoed van de Verlichting. De visie van een gewone predikant in die tijd, zijn interesses, en de keuzes die hij maakte, kunnen helpen om kritisch te kijken naar onze sjablonen van de Verlichting. Bij van Iperen zullen we typisch gematigd verlichte ideeen tegenkomen zoals een brede encyclopedische gerichtheid, een afkeer van de dogmatiek en confessionalisme; een streven naar meer tolerantie, een optimistischer mensbeeld en een concentratie op ethiek. Van Iperen staat daarin niet alleen, maar kan gezien worden als een exponent van een grote middengroep van predikanten. Het is de moeite waard zijn gedachtengoed aan een nader onderzoek te onderwerpen (p. 15).

Centraal in dit proefschrift staat dan ook de vraag op welke wijze van Iperen zijn weg zocht in het spanningsveld tussen orthodox geloof en Verlichting. Hoe kwam dat tot uitdrukking in zijn werk als theoloog, wijsgeer en historicus? Door welke paradigmas liet hij zich leiden op het gebied van sterrenkunde en navigatie, natuurlijke historie en geneeskunde? Nooit werd eerder een uitvoerige studie aan van Iperen gewijd.

Het eerste deel van de studie bevat een levensloop (zijn afkomst en zijn predikantschap in Lillo, Veere en Batavia). Het tweede deel gaat over de taakopvatting van van Iperen als geleerd predikant. Daarbij wordt nader ingegaan op verschillende dimensies en aspecten van zijn leven, inclusief zijn uiteenlopende interesses. De laatste vier hoofdstukken besteden aandacht aan Van Iperens interesse in tal van wetenschappen: de sterrenkunde, de biologie en de geneeskunde. Deze hoofdstukken laten zien hoe een achttiende eeuwse predikant zijn weg zocht tussen geloof en wetenschap.

Het proefschrift beoogt een biografie te zijn, waarbij als genre gekozen is voor de zogenaamde high biography, kritisch van aard en gebaseerd op feiten.

In de slotbeschouwing beschrijft Peene, op grond van de voorliggende studie, de piketpaaltjes waarmee het denken van van Iperen nader te bepalen is. 

Josua van Iperen (1726-1780) - Gereformeerd predikant ten tijde van de Verlichting van Dr. W.Peene verscheen bij Boekencentrum Uitgevers.

Dr. W. Peene (1972) is als predikant werkzaam binnen de Protestantse Kerk in Nederland. Zijn huidige standplaats is de hervormde gemeente te Kootwijk/Kootwijkerbroek.